Dr Branislava Kostić

Car Jovan Nenad (1492-1527)

Car Jovan Nenad

(ili Car Jovan Nenad Crni, Crni Jovan, Fekete Iván ili Fekete Jován, Fekete Ember, Cserni Jován, Csernajevics Iván)

Jovan Nenad, o čijem poreklu se samo nagađa, je na istorijsku scenu zakoračio kao vođa srpskih oružanih snaga (moguće je – plaćenika), koje su u momentu njegove najveće moći imale oko 15.000 dobro naoružanih i uniformisanih ljudi. Istorijski zapisi kažu da je bio srednjeg rasta, vitak, izrazito „crnomanjast“, sa ravnom crnom prugom širokom kao muški prst (beleg od desne slepoočnice do spoljne strane desnog stopala), hrabar ratnik, dobar organizator, blagoglagoljiv i ubedljiv, pravedan i verski tolerantan. Bio je pismen i solidno obrazovan, ali bez plamićkih manira i navika. Nije se libio razgovora ni sa carevima, ali se najkomotnije osećao sa vojnicima i seljacima. Mnogi ga smatraju velikim srpskim junakom, mada nema dokaza o njegovom etničkom poreklu. Nedoumice u vezi sa njegovom etničkom pripadnošću posebno izaziva njegov neuobičajeno taman ten, zbog koga je i dobio nadimak „Crni“. Osim toga, običaji koje je uveo na svoj dvor nisu bili srpski, već istočnjački, pretežno turski. Savremenici ga nisu smatrali posebno religioznim, mada je bio tolerantan prema svim religijama i običajima. Pridev „srpski“ koji se danas dodaje uz njegovo ime, novijeg je datuma.

Nakon poraza hrvatsko-ugarskog i češkog kralja Ljudevita Jagelovića od Turaka kod Mohača i njegove pogibije, u južnom delu Carstva je zavladala anarhija. Koristeći to privremeno bezvlašće, Jovan Nenad sa svojom vojskom zauzima značajan deo severa današnje Vojvodine i proglašava samostalnu državu, sa dvorom u Subotici, a sebe proglašava carem. Njegova (većinom nepriznata) država je trajala od jeseni 1526. godine do 27. jula 1527. godine. Uprkos kratkom trajanju, ova država i sam Car Jovan Nenad i danas pobuđuju pažnju. Kako onim što o njima znamo, tako i onim što ne znamo. Između dva rata, 1927. godine, povodom obeležavanja 400 godina od njegove smrti, u Subotici mu je podignut spomenik, čijem otkrivanju je prisustvovao Knez Pavle Karađorđević, zajedno sa nekoliko ministara. Spomenik je obnovljen i ponovo otkriven 1991. godine.

Pridev "srpski" koji poneki dodaju uz ime Jovana Nenada, novijeg je datuma

Pridev „srpski“ koji poneki dodaju uz ime Jovana Nenada, novijeg je datuma

Bitkom na Mohačkom polju 29. avgusta 1526. godine, Turci su uništili vojsku hrvatsko-ugarsko i češkog kralja Ljudevita Jagelovića, koji je i sam tu poginuo. Posle ove bitke Ugarska ulazi u kratkotrajnu anarhiju koja ubrzo prerasta u građanski rat između Ivana Zapolje, koji je od strane parlamenta izabran za novog kralja i Ferdinanda Habsburga koga su ugarski plemići uz austrijsku granicu proglasili za svog kralja. Deo otomanske imperije se povlači iz Vojvodine, tako da nastaje period privremenog bezvlašća, koji koristi Jovan Nenad sa svojom dobro obučenom vojskom. Odakle je došao, kakvog je porekla i kako je sakupio i izdržavao tako brojnu vojsku, istorija ne objašnjava, odnosno o tome nema pouzdanih podataka. Jedan deo istoričara ga smatra izdankom neke od loza srpskih despota, dok ga drugi vezuju za crnogorske plemiće od kojih veruju da je uzet i vaspitavan među Turskim velmožama, dok mu treći potpuno odriču slovensko poreklo. Ovi poslednji dokaz za to vide u običajima i odevanju koje je uveo na svom dvoru u Subotici, gde su se dvorani klanjali i klečali pred njim, nosili fesove, a žene sklanjali iz javnosti. Neki, pak, smatraju da je bio vojnik niskog roda, koji je spletom okolnosti okupio sunarodnike i uspevao da ih izdržava zahvaljujući dobroj taktici koja mu je donosila pobede, a time i plen. Zahvaljujući svojoj vojsci koju su većinom činili Srbi, Jovan Nenad preuzima kontrolu nad celom Bačkom, kao i nad delovima Banata i Srema, te tokom jeseni 1526. godine, stvara nezavisnu državu, za čiju je prestonicu izabrao Suboticu, gde se krajem godine kruniše i proglašava za cara. Za vrhovnog vojnog zapovednika postavlja iskusnog ratnika Radoslava Čelnika, za strane izaslanike obrazovanog protestanta Fabijana Literatu i Jovana Dolića iz Iriga, a za palatina i blagajnika plemića Subotu Vrlića, rodom iz Jagodine. Osvojena plemićka imanja su pljačkana, a posedi su deljeni seljacima i zaslužnim vojnicima, što je doprinelo popularnosti Jovana Nenada, ali i propasti njegove vojske, čiji znatan deo se opredelio za obrađivanje dobijene zemlje, a ne za nastavak osvajanja. Zauzimanje Subotice toliko je pogodilo subotičkog zapovednika i plemića Valentina Tereka, da se zakleo da će svojom rukom ubiti Jovana Nenada. Razlog više, svakako je bilo i to što je Jovan Nenad svoj dvor organizovao na zauzetom imanju Valentina Tereka.

Nakon uspostavljanja države, vojna moć Jovana Nenada je još više porasla i istoričari tvrde da je krajem 1527. godine imao

oko 15.000 naoružanih i uniformisanih vojnika. Uprkos tome, nakon pola godine Jovan Nenad je bio prinuđen da prestonicu pomeri u Segedin. Neposredno pred proglašenje nezavisne države, Jovan Nenad je pristao uz Ivana Zapolju i mađarske plemiće. Međutim, to što je nekim značajnim plemićima zaposeo i time oduzeo imanja u Vojvodini, stvorio je od njih moćne neprijatelje, tako da je ubrzo bio prinuđen i da raskine savez sa Zapoljom. Stoga je, posle proglašenja za cara, požurio da napravi sporazum sa Habzburgovcima, koga su se obe strane dostojno držale do kraja Nenadovog života. S druge strane, njegov savez sa Ferdinandom je doveo do ofanzive Zapoljine vojske, pod komandom erdeljskog vojvode Petra Perinjija, na teritoriju Jovana Nenada. Car Jovan Nenad pobeđuje Perinjija prvog maja 1527. godine kod Seleša na Tisi, dok se sam Perinji jedva spasao. Nakon ove bitke, oba takmaca za vlast u Ugarskoj jačaju svoje vojske, dok se vojska Jovana Nenada smanjuje, jer se jedan deo ratnika okrenuo mirnodopskom životu u novoj državi. Tako i dolazi do velikog poraza Cara Jovana Nenada na Sedfalskom polju, 1527. godine.

Nakon ovog poraza Jovan Nenad se pokušao probiti na zapad kako bi se sa preostalim snagama spojio sa snagama Ferdinanda Habsburga, što nije uspeo. Atentat na Cara Jovana Nenada je izvršen u noći između 26. i 27. jula 1527. godine, između kuća u Tornjošu, nedaleko od Sente. Ranjen je puščanim metkom, iz zasede, a atentator nikada nije uhvaćen, mada postoji nekoliko pretpostavki o njegovom identitetu (po jednima je to bio sitan mađarski plemić Urban, a po drugima Čeh, ili polu Hrvat Sebastijan Vid).

Teško ranjeni Car je prenet u kuću jednog domaćina, koji se ubrzo iskrao i odneo vesti Jovanovom zakletom neprijatelju, Valentinu Tereku. Na prevaru i uz obećanje da želi da oda poslednju počast Jovanu Nenadu kao ratniku i poštovanom neprijatelju, ušao je u kuću i, dok je bio uz njegovu postelju, odsekao glavu Jovanu Nenadu. Odsečenu glavu je poslao Zapolji i, po nekima, za to dobio 1.000 dukata. Glava Cara Jovana Nenada je 27. jula 1527. godine nataknuta na koplje i izložena na bedem Budimske tvrđave, gde je stajala nedelju dana, posle čega je bačena u Dunav.

Smrću Jovana Nenada njegovo privremeno carstvo se raspalo, a kasa, odnosno novac i dragocenosti, nikada nisu pronađeni. Istorija ne beleži nikakvu naznaku o njegovim potomcima.

Spomenik Jovanu Nenadu

Spomenik Jovanu Nenadu

Više od trista godina Jovan Nenad je bio potpuno zaboravljen, da bi uspomena na njega bila prizvana u godinama kada su vojvođanski Srbi shvatili da se njihove želje pre ujedinjenja bitno razlikuju od onoga što su ujedinjenjem sa Srbijom dobili. Kasnih dvadesetih godina prošlog veka, „prečanski Srbi“ su na razne načine nastojali da vladaru i političkim centrima u Beogradu pokažu i dokažu svoj značaj, između ostalog i vaskrsavanjem „svojih“ značajnih ličnosti, među kojima se Car Jovan Nenad izdvajao kao autohtoni ratnik i vladar, makar i kratkotrajan. Tako je i došlo do prihvatanja inicijative za podizanje njegovog spomenika u Subotici 1927. godine. Pored Cara Jovana Nenada, spomenik sadrži i figure Fabijana Literate („Literala“) i Subote Vrlića, njegovih najbližih (obrazovanih) saradnika.

Zanimljivo je da na spomeniku u Subotici stoji natpis „Tvoja je misao pobedila“, što bi trebalo da znači da je (ponovo) napravljeno nezavisno srpsko carstvo na tlu Vojvodine, ili bar da je napravljena neka nova srpska država na tlu Vojvodine. Ovakva interpretacija najbolje svedoči o političkom korišćenju Cara Jovana Nenada, od koga se nastoji stvoriti simbol Srpske Vojvodine.


 

Imate poruku u vezi ove minijature ? Pošaljite je !


captcha