Miroslav D. Ilić

Majska Skupština 1848.

Majska skupština 1848.

Ratovi u kojima su učestvovali Srbi na strani habzburške monarhije, a protiv Napoleona, skrenuli su pažnju dvora od unutrašnjih problema, a vremenom, sve do 1848. godine, njihova stečena političko-verska prava bila su ignorisana. Pred 1848. godinu Ugarski sabor donosi zakon kojim se uspostavlja potpuna jednakost i ravnopravnost recipiranih hrišćanskih veroispovesti i za pravoslavne, kao i zakonski članak kojim se garantuje Srbima slobodno upravljanje svojim crkvenim i školskim stvarima, ali pod državnom upravom. U revolucionarnoj 1848. godini, bečki dvor, a prema svojim potrebama prema Srbima, uspostavlja »vrhovno crkveno dostojanstvo patrijarha« i »staroistorijsko dostojanstvo srpskog vojvode, kao vrhovnog političkog šefa srpskog naroda« i obećava »unutrašnju nacionalnu upravu po principu ravnopravnosti«.

Ubrzo nakon revolucionarnog zbacivanja Meterniha 13. marta, izbila je revolucija i u Pešti 15. marta 1848. Pod uticajem događaja u Beču i Pešti, Sabor u Požunu prihvata revolucionarni program, a bečki dvor 17. marta nezavisnu mađarsku vladu, u kojoj je bio i vođa mađarske revolucije Lajoš Košut. Želeći isto što i mađarski revolucionari, rušenje starog, feudalnog poretka i uspostavljanje novog, zasnovanog na načelima liberalizma, već 18. marta na zboru srpskih trgovaca i zanatlija iz cele monarhije, pod predsedništvom Isidora Nikolića, Srbi u 17 tačaka ističu svoje zahteve: priznavanje srpske narodnosti u Ugarskoj i slobodna upotreba jezika u svim delima i savetovanjima, slobodu, nezavisnost i uzajamnu jednakost veroispovedanja, kao i slobodno ustrojstvo crkve i obezbeđenje crkvenog jezika, slobodno i nezavisno ustrojavanje i upravljanje narodnih škola, slobodno sazivanje i javno zasedanje narodnog sabora, obezbeđenje mesta srpskom arhiepiskopu i drugim episkopima u državnom ugarskom saboru, jednako kao i katoličkim, postavljanje Srba pri najvišim upravnim organima i sudovima, slobodno uređivanje Vojne granice, oslobađanje feudalnog desetka koji daju Srbi pravoslavne veroispovesti katoličkom sveštenstvu, a zahteve završavaju rečenicom: »Kralju vernost, otečestvu svaku žrtvu, Mađarima bratsku ljubov.« Novosadski Srbi, čuvši za događanja u Pešti, već 21. marta osnivaju Odbor, na čelu sa Đorđem Stratimirovićem, te pozivajući građane da formiraju građansku gardu, koja bi se suprotstavila mogućim nemirima, u proglasu kažu: »Sloboda kruži svetom, ona je i u našoj zemlji podigla svoje oltare. Sve zapreke slobodi su otstranjene, možemo se nesmetano boriti za najviša dobra čoveka i građanina. Ali sem toga krasnog dejstva očituju se – nerpocenjiva – kod nas i time, što s istim interesom ima za svrhu i unutrašnje ujedinjenje raznih naroda. Jer pošto sloboda može postojati samo sa potpunim poštovanjem svih prirođenih prava, to su svaka narodnost i crkva u državi zajemčene, mogu, dakle Mađar, Srbin i Nemac jedan drugom bratski pružiti ruku za neuporediv savez. Ali rodoljubi!, prava sloboda je nerazdvojna od zakonitosti, ona može samo onda doneti blagoslovene plodove, ako su njena nastojanja redom uslovljena. Dakle, pre svega poštovanje svakog postojećeg prava i zakona dok oni ne budu od boljih smenjeni, onda će slavna reforma doći koja će nam osigurati poštovanje kod svih istinskih liberalnih naroda. …«

Krajem marta, a nakon zbora u Novom Sadu, obrazovana je posebna deputacija, pod vođstvom advokata Aleksandra Kostića i Stratimirovića, koja je primljena od strane mađarske vlade 8. aprila u Požunu, da iznese peštanska i novosadska zahtevanja. Pregovori su grubo okončani nakon Košutove eksplikacije o »političkom narodu« i mađarskom jeziku koji, navodno, treba da ujedini sve narodnosti u Ugarskoj, a što je praktično negiralo postojanje bilo kog drugog etniciteta, pa tako i srpskog. Košut je zahteve srpske delegacije oglasio za veleizdajničke i izneo da jedino mač može rešiti srpsko-mađarski sukob. Usledelo je paljenje crkvenih protokola vođenih na mađarskom jeziku, u Kikindi i Novom Sadu, sa ljudskim žrtvama, te je uvedeno vanredno stanje, sa pravom zavođenja prekog suda, a sve je to doprinelo brzom sazivanju majskog skupa.

Skupština (a nikako sabor!) održana je u Sremskim Karlovcima prvog i trećeg maja 1848. godine, po starom kalendaru (danas 13. i 15. maja) od »…opunomoćenih predstavnika celoga u Hrvatskoj, Slavoniji, Bačkoj, Banatu i ostaloj Ungariji živećeg srbskog naroda po representativnoj sistemi…«, sa nesumnjivo najznačajnijom političkom odlukom da se »…Srem s granicom, Baranja, Bačka sa bečejskim dištriktom i šajkaškim bataljonom, i Banat s granicom i dištriktom za srpsku vojvodovinu proglasi«. Majska skupština predstavljala je neosporno, u evropskom smislu, sastavni deo revolucionarnog ciklusa tzv. »zapadne« ili »atlanske« revolucije (Godšo), koja je započela velikom francuskom građanskom, liberalnom revolucijom 1789. godine, a čiji su temeljni postulati bili sloboda, bratstvo i jednakost. U »Zaključenjima Majske skupštine« reč sloboda pominje se šest puta. Prvo, pošto je »…srpski narod za narod politično slobodan i nezavistan pod domom austrijskim i obštom krunom ugarskom«, drugo, jer je »… za postojanje i utvrđenje vladateljskog prestola najveći jemac ljubav i privrženost naroda, koje se samo ispunenjem obećani narodu prava i rasprostranjenjem slobode u duhu vremena obdržati može…«, dalje, što se »… ni jedan raskomadan narod ne može ni materijalno ni duševno, ni politično razviti i dovoljno izobraziti, dok se u jedan narod ne stopi i jedno državno telo na temelju slobode i savršene jednakosti…«, pa se zato »…politični savez vojvodovine srpske sa trojednom kraljevinom Hrvatske, Slavonije i Dalmacije na temelju slobode i savršene jednakosti priznaje…«, te da se »…sa načelima izrečene slobode, nezavisnosti i državnog saveza…« »…odredi jedan odbor dajući mu vlast punu, u ime naroda ustav predrečeni odnošenja izraditi i za potvrđenje narodnom saboru podneti…« i na kraju, »…da se vlaška narodna samostalnost u duhu slobode, duhu narodnosti izreče i obezbedi…«.

Glavni odbor majske Skupštine je na osnovu njenih zaključaka razvio živu političku aktivnost, a među glavnim odlukama bila je da se 10. maja proglasio privremenom vladom. U skladu sa očuvanjem sopstvene narodnosti, proklamovan je i stvarno zaživeo duh tolerancije u obraćanju Rumunima, Slovacima, Nemcima, Bunjevcima i Mađarima, u smislu čuvanja njihove nacionalne samostalnosti, pre svega u upotrebi jezika, ali i promociji liberalnih načela (u proglasu na mađarskom jeziku se kaže: » Mađarski sugrađani! Srpski narod želi samo svoja prava da održi i ne trudi se da uguši tuđa prava;…Lozinka je: sloboda, bratstvo i jednakost…«). Istovremeno, Glavni odbor se bavio i vojno-organizacionim poslovima (»Proglas šajkašima«, ustanovljenje Vojnog saveta, nova regrutacija u sklopu priprema za odbranu Vojvodovine), osnivanjem mesnih odbora na demokratskom principu – izrastanja vlasti iz naroda (»… nadlažateljstva ova ili vlasti ove proizilaze iz naroda i zato u njima svaki volju naroda, volju svoju smatrati ima…«), prikupljanjem poreza, uzimanjem zajma, organizovanjem trgovačkog sajma (u Zemunu), borbe protiv šverca i špekulanata, kao i normativnom i pravosudnom delatnošću (donošenje krivičnog »Zakona vojenog« i obavljanje sudske prakse prema njemu, privatnopravnom jurisdikcijom, deobom zadruga itd.). Pa ipak, najznačajniji deo državnopravne i političke potvrde Vojvodovine, bila je izrada njenog ustava. To je tada bila veoma raspravljana tema, najviše i najznačajnije od člana Glavnog odbora, mladog Svetozara Miletića – a budućeg liberalnog tribuna i jedne od najznačajnijih političkih ličnosti Vojvodine uopšte i to u dva novinska članka (»Vojvodovina prema celokupnoj Austriji« i »Značaj pokreta u Austriji«, list »Napredak«, novembar i decembar 1848.), u kojima se predlaže federalno preuređenje monarhije, a na osnovu liberalnog koncepta prirodnog prava (jedanaest) naroda, kao i na osnovu slobode, jednakosti i bratstva, gde bi Vojvodovina bila jednakopravni subjekt kao i Ugarska, sa svojom Skupštinom i Vladom. Iako su zaključci Majske skupštine zahtevali samo autonomiju u okviru Ugarske, federalizacija monarhije, kao osnova političke i teritorijalne decentralizacije biće ideja na kojoj će mlado vojvođansko građanstvo insistirati i tražiti političke saveznike u drugim narodima kroz parlamentarnu borbu i posle Austrougarske nagodbe, čak i onda kada je federalizacija praktično bila nemoguća. Nakon više poziva i nekoliko pojedinačnih predloga ustava, kao i proceduralnih poteškoća, ustavni projekat od strane devetočlane ustavotvorne komisije (od predloženog 21 člana) bio je dostavljen 8 (20) marta 1849. patrijarhu Rajačiću.

 


Imate poruku u vezi ove minijature ? Pošaljite je !


captcha