Miroslav D. Ilić

Temišvarski sabor 1790.

Temišvarski sabor 1790

Ideja »inartikulacije«, odnosno priznavanje Srba kao legalnih građana Ugarske, a ne samo kao naroda koji, kao svojevrstan »kolektivitet-stranac«, u Ugarskoj živi na osnovu carskih privilegija, ima genezu i pre Temišvarskog sabora (1790.). Ipak, prvi političar u Srba, koji je spoznao suštinsku državno-pravnu situaciju potpune i tragične obespravljenosti srpskog naroda, što se, navodno, nalazi u privilegovanom položaju u monarhiji, a na Temišvarskom saboru u briljantnoj besedi izneo svoj stav u smislu priznavanja jednakosti Srba i drugih građana, pre svega Mađara, nasuprot carskim feudalnim privilegijama, koje su mogle na isti način biti davane i ukidane, bio je saborski delegat građana (a ne plemića!), Sava Tekelija: »…samo treba da postoji zajednica prava i zakona… jedni i isti građani kraljevine, sinovi jednog otačestva, da s njima kako otmeni tako i prosti jednaka prava i dobra uživamo – i da nam je samo na taj način i k dostojanstvima Ugarske otvoren put. … Da u kratko sve kažem, pobrinite se da pravima vašim stalan temelj nabavite, koji nikakva povlastica, već sam zakon treba učiniti, i kome se nikako od same kraljeve milosti i njegove dobre volje, već od potvrde javnih zakona pouzdano može nadati… Pobrinimo se jedared za stalna i pouzdana sredstva sreće!«

Tekelijino slobodoumno (»Meni je sve u glavi bilo kako da ja srbski narod postavim u stanje slobode.«), prosvetiteljsko i filozofsko-pravno pozivanje na razum, jednakost i mogućnost sreće, što ukazuje na njegovo verovatno poznavanje drugog stava Deklaracije nezavisnosti SAD (iz 1776.), odnosno zalaganje za trajno rešenje političkog statusa srpskog naroda, kao i odgovornosti za sopstvenu sudbinu, te njegovi stavovi o narodnom suverenitetu, ustavnoj monarhiji, zakonitosti, o teokratiji kao prevaziđenom obliku političke organizacije naroda, tada je (iako u to postoje sumnje) ostalo u manjini. Ohrabrena carevim pismom saborska većina je tri meseca radila elaborat, na kraju formulisan kao »Deziderije i Postulati«, u kome je tražena osnovna reorganizacija i političkog i crkvenog položaja srpskog naroda: »Da se istočno-pravoslavna vera u svoj monarhiji javno i slobodno ispovedati može, da oni koji ovu veru ispovedaju mogu kao i drugi uživati sva dostojanstva, počasna i druga zvanja dobivati ako su ih zaslužila. … Da se pravoslavno sveštenstvo smatra ravnopravno rimo-katoličkom. Da se u svim predelima gde ima pravoslavni obština zavedu trivijalne škole, predavanja u njima da se drže na srbskom jeziku, a knjige da budu ćirilicom štampane. Da se Srbima po zasluzi i plemstvo daruje. … Da se srpskom narodu ustupi Banat kao zasebna teritorija i da mu se ustanovi zemaljska uprava i pridvorna vlast koja će ga kod dvora zastupati. … Da narod može mirno svetkovati sinodom opredeljene svece, i da se u te dane na kuluk i na spahijske poslove ne tera. … Da pravoslavna mladež može uživati stipendije, u smislu naredbe cara Josifa II, po kojoj se stipendije samo onima mogu davati koji dara za nauku imaju, bez obzira na veru im. Da bi se mogli osnovati instituti za prosvetu i izobraženje mladeži… Da se osnuje narodna tipografija. …«

Iz ovih načelnih zahteva, vidi se osnovna namera izjednačavanja verskih i svetovnih prava Srba i drugih (katoličkih) građana monarhije, ali istovremeno i prvi put jasan zahtev za teritorijalnom autonomijom, kao potvrdom da će se unutar takve pretpostavljene teritorijalno-političke oblasti, ova prava moći slobodno uživati. Ugarski sabor je, naravno, gledao da zaštiti svoja prava, koja su prema njegovom mišljenju pripadala ugarskoj državi i 14. novembra 1790. uputio caru pismo u kome upozorava na opasnost od podržavanja srpskih zahteva: » S obzirom na to što osnovna načela svake dobro uređene države ne dopuštaju stvaranje države u državi; s obzirom na to, što u zemlji gde ima raznih centralnih vlasti pronalaze lako trvenja i zablude, … kao i radi toga da se što pre postigne međusobno unutrašnje jedinstvo naroda u Ugarskoj koji i onako jednake povlastice i koristri s ostalim narodima uživa – ako se donese zakon koji bi ovako glasio: Pravoslavnim stanovnicima u Ugarskoj daju se građanska prava; i tako će oni sa ostalim stanovnicima zemaljskim uživati ista prava i u isto vreme i istim zakonima, dikasterijama i vlastima biti potčinjeni. Što se tiče njihove veroispovesti, tu im ne sme niko smetati, ili smetnje na put stavljati.«

Ovakav mađarski stav biće osnova ugarske politike prema Srbima za čitav naredni vek, a oni su veoma dobro znali da će zakonodavstvo Ugarske polako učiniti svoje, pre svega u smislu asimilacije, obzirom da mnogi zahtevi, koji se tiču svetovnih prava (jezik, škole, štampa), pa i verskih, neće biti uslišeni ako se ima u vidu ukupna teritorija Ugarske. Dakle, još tada je bilo jasno da se kompleksna odluka o kolektivnim, etničkim (srpskim) i opštim građanskim pravima, morala veoma izbalansirano tražiti i to pre svega kroz specifičnu formu teritorijalno-političke autonomije.

Dok se u Beču ustanovljavala Ilirska dvorska kancelarija, na osnovu reskripta Leopolda II tokom 1791. godine, Mađari su, da bi predupredili eventualno dobijanje Banata kao autonomne oblasti, pozvali cara da se kruniše za ugarskog kralja, te pripajanjem tri banatske županije i njihovih glasova mađarskom saboru, obesmislili razmatranje teritorijalne autonomije Srba u Ugarskoj, a u stvari popustili u svojim zahtevima ka Beču i omogućili caru učvršćivanju svoje vlasti na celoj teritoriji monarhije. Nakon zvanične prepiske između Ugarskog sabora i cara, pitanje Ilirske kancelarije i autonomije Srba u Ugarskoj razrešeno je tako, što su Srbi, pravoslavne veroispovesti postali građani ugarske kraljevine, ali uključujući i ranije privilegije, sledećim zakonskim člankom: »Njegovo presv. kralj. apostolsko Veličanstvo blagoizvoljava milostivo odobriti, da ne sjedinjeni grčkoga obreda stanovnici kraljevine u ovoj kraljevini pravo građanstva dobiju, da se ukinu zakoni u protivnom smislu postavljeni, ukoliko se na ne sjedinjena grčkoga obreda odnose, i da kao i drugi stanovnici kraljevine u kraljevini Ugarskoj i sajuznim zemljama budu u stanju dobra nabavljati i pritežavati i sva zvanija otpravljati. U ostalom prava kraljevskog Veličanstva u delima klira, crkve, vere – čije će upražnjavanje biti potpuno slobodno, – fundacija, nauka i vaspitanja mladeži, ne manje i njihovih privilegija, koje nisu protivne osnovnom ustavu kraljevine, kao što je presv. Veličanstvo od svojih predaka slavne uspomene primilo, tako se isto gorehvaljenom Veličanstvu i u napredak nepovređena ostavljaju.«

Ova odluka bečkog dvora potpuno je odbacila zahtev za teritorijalnom autonomijom, a specifičnim dualizmom između određenih građanskih prava i starih feudalnih privilegija, na osnovu kojih su Srbi i dalje boravili u monarhiji, ostavila je prostor za delovanje asimilacionih procesa, sa jedne strane, odnosno »kolektivne« upotrebe Srba za potrebe cara, sa druge. Nakon smrti Leopolda II i dolaska Franca II na presto, ugarski sabor je ponovo zahtevao ukidanje Ilirske dvorske kancelarije, što je i bilo urađeno od novog kralja 3. jula 1792. godine.

 


Imate poruku u vezi ove minijature ? Pošaljite je !


captcha