Dr Branislava Kostić

Vasa Stajić

Vasa Stajić

Vasa Stajić je rođen u Mokrinu, 10. februara 1878. godine, u Austrougarskoj monarhiji, koja je nastala 11 godina pre njegovog rođenja. Umro je, takođe 10 februara 1947. godine, u Novom Sadu. Država u kojoj je živeo menjala je granice, vlasti i nazive, tako da je gospodin Stajić živeo u Austrogarskoj monarhiji, Kraljevini Srba Hrvata i Slovenaca, Kraljevini Jugoslaviji, kratko i u Demokratskoj federativnoj Jugoslaviji , a umro je u Federativnoj narodnoj Republici Jugoslaviji. U svim tim državama su ga znali kao čoveka doslednog svojim humanim, odmerenim i nepokolebljivim stavovima, tako da ga ni jedna vlast nije volela. Poslednja, komunistička vlast, nije bila na meti njegovih kritika, jer je kratko živeo pod njom, a ne zato što je Vasa bio ućutkan činjenicom da su ga partizani prebacili na slobodnu teritoriju. Kao što je bio jasan u otporu prema fašizmu, Vasa Stajić je svaku vlast odmeravao u odnosu na ono što oduzima i ono što daje običnom čoveku, ali i zajednici.

Vasa Stajić

Vasa Stajić

Imao je 40 godina kada je nastala Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca, nacionalno raznolika država koja je tri godine nakon svog osnivanja imala 46,67% pravoslavnih žitelja i 39,29% rimokatolika, ali nikada nije imala dovoljno sluha za različitost za čije priznavanje se gospodin Stajić uporno zalagao. Bio je jedan od retkih koji su već u vreme pravljenja nove države bili svesni da ni jedan suštinski problem za Vojvođane neće biti rešen ako jedna carevina zameni drugu, a položaj naroda se suštinski ne izmeni.

Ceo njegov život je bio borba i otpor.

Gimnaziju je učio u Velikoj Kikindi i Sremskim Karlovcima. Već u petom razredu Karlovačke gimnazije bio je među osnivačima tajnog đačkog društva socijalističkog usmerenja, čitao je levičarske knjige i listove, pisao za Zastavu… Na kraju je i izbačen iz Karlovačke gimnazije, zbog socijalističke agitacije, te je gimnaziju završio u Senju.

Studirao je prava, a potom filozofiju u Budimpešti, Parizu i Lajpcigu, a diplomirao je 1902. u Budimpešti.

Učiteljsku karijeru počinje u selu Rudni, danas u rumunskom delu Banata, zatim je u Pakracu u Srpskoj učiteljskoj školi predavao srpski jezik, književnost, istoriju i geografiju. Otpušten je bez obrazloženja, verovatno zbog propagiranja socijalističkih ideja. Potom prelazi u srpsku gimnaziju u Pljevljima, gde je naišao na iste nevolje. Njegovi kontakti s đacima van nastave, odlazak “u narod” u okolna mesta, nisu u upravi škole shvatani kao misija za buđenje nacionalne svesti, već kao širenje socijalističke misli. Kćer jedinica Vase Stajića, Danica, rođena je u Pljevljima 1905. godine (potomci Vase Stajića danas žive u Rijeci[1]).

Patriota nepristupačan za šovinizam

Tekst Dragomira Jankova o Vasi Stajiću

Patriota nepristupačan za šovinizam

Sam Vasa Stajić je o svom socijalističkom opredeljenju govorio pre svega iz ugla obezbeđivanja „hleba, kulture i radosti“ za sve ljude, pri čemu je češće citirao Dositeja, nego Marksa. Govorio je da se treba boriti za oslobođenje proletarijata, ali i za afirmaciju nacionalne kulture i maternjeg jezika. Smatrao je da se socijalizam i nacionalna osećanja ne isključuju, čime se bitno razlikovao od marksista, za koje je internacionalizam po prirodi stvari u svakom nacionalnom osvešćivanju video problem i izdaju osnovnih principa internacionalne borbe radničke klase. Tek 1906. godine Vasa Stajić je uspeo da dobije radno mesto u Vojvodini, kao profesor u somborskoj Učiteljskoj školi. Istovremeno, uređivao je list Sloga i u njemu objavljivao mnogobrojne članke. Često je išao u Beograd i postao, kako je sam rekao, vrlo ratoboran, pre svega prema austrougarskom režimu. Pred Prvi balkanski rat, 1912. godine, Stajić u Somboru pokreće časopis Novi Srbin, u kome otvoreno nagoveštava borbu za „oslobođenje od ropstva“ i zalaže se za stvaranje jugoslovenske države. Avgusta 1913. godine, po povratku s putovanja u Beograd, uhapšen je i u Segedinu osuđen na šest meseci zatvora, uz zabranu da odlazi u glavni grad Srbije. Ubrzo nakon odsluženja ove kazne, Vasu Stajića ponovo hapse 26. jula 1914. godine i on biva osuđen na 9 godina i 10 meseci robije, jer je predvodio srpske đake iz Ugarske na vidovdanskim demontracijama na Kosovu, ispred konzulata Austro-Ugarske. Tokom sudskog procesa Stajić je bio suočen za 6 različitih optužbi, od kojih je najteža bila da je radio na nasilnom ocepljenju Vojvodine od Austrougarske, mada je dve godine od ukupne kazne dobio zbog objavljivanja Zmajevih i nekih drugih pesama u časopisima koje je uređivao. Činjenica da je Vasa Stajić bio jedan od organizatora i istaknutih govornika na vidovdanskom kongresu u Beču svakako je doprinela visini kazne koja mu je dosuđena. Vasa Stajić je tokom procesa svu krivicu, posebno za organizovanje demontstracija na Kosovu, prihvatio na sebe i ostali učesnici su bili oslobođeni. Tako je, zajedno sa 150 pančevačkih Srba odveden je u zloglasnu tvrđavu Arad. Avgusta 1918. godine, kao zatvorenik, premešten je u turinski Sveti Martin, u fabriku celuloze, ali je uspeo da izađe iz zatvora, uz pomoć kad mu je supruga poslala poruku Svetozara Pribićevića da je potreban u Zagrebu radi angažovanje u tamošnjem Središnjem odboru Narodnog vijeća. U Zagrebu je 29. oktobra 1918. osnovano Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba koje sebe proglašava za političkog zastupnika svih Slovenaca, Hrvata i Srba u Austrougarskoj. Na zasedanju hrvatskog sabora u Zagrebu i na narodnom okupljanju u Ljubljani, Narodno vijeće SHS proglašava narodno oslobođenje i osnivanje samostalne Države Slovenaca, Hrvata i Srba sa glavnim gradom Zagrebom. Država je u slovenačkoj i hrvatskoj istoriografiji opisana kao „država konfederalnog tipa”, iako je bila bez jasnih granica, bez međunarodnog priznanja od strane drugih država i bez efektivne vlasti na većem delu svoje teritorije. Predsednik je bio slovenački političar Anton Korošec, a tvorevina je postojala „na papiru” oko mesec dana, do ujedinjenja sa Kraljevinom Srbijom. U toj državi, Vojvodina je oficijelno imala pravo na status federalne jedinice, što je bio jedan od razloga što je Vasa Stajić bio za to da Vojvodina ne ulazi direktno u sastav Srbije, već da, kao deo Države Slovenaca, Hrvata i Srba uđe u sastav novostvorene države južnih Slovena. O prisustvu vojvođanskih predstavnika govori i činjenica da je, zajedno sa hrvatskim nadbiskupom Bauerom, „koncelebrirao“, odnosno držao misu za noostvorenu državu i Blaško Rajić, zvanični predstavnik Vojvodine (ispred bačkih Hrvata i Bunjevaca).

Mada ključna unutrašnja pitanja nisu bila raščišćena, ujedinjenje Države SHS sa Kraljevinom Srbijom izvršeno je naprečac zbog dramatičnog sloma Austrougarske, a Vojvodina je u novu državu ušla, mimo želja i nastojanja vase Stajića, direktno, proklamujući „prisajedinjenje Srbiji“.

„Ogromna većina vojvođanskih Srba tad se izjašnjavala za neposredno priključenje Vojvodine Srbiji, što je manifestovano i na Velikoj narodnoj skupštini 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu. Gospodin Stajić je, međutim, zajedno s predsednikom Matice srpske Milanom Petrovićem, dr Tihomirom Ostojićem, Petrom Konjovićem, Ignjatom Pavlasom i drugim demokratskim prvacima, zastupao mišljenje da sjedinjavanje u zajedničku državu ide preko Narodnog vijeća iz Zagreba kako bi Vojvodina u novoj državi s Karađorđevićima na čelu imala pšoložaj federalne jedinice. Zalaganje Narodnog vijeća je išlo u pravcu stvaranja zasebnog entiteta od „slovenskih teritorija“ u Austrougarskoj, čiji bi jedan deo bila i Vojvodina. Poslanici Velike narodne skupštine su, međutim, jednodušno podržali Jašu Tomića i aklamacijom glasali za neposredno priključenje Vojvodine Srbiji. Kad su čuli kako njihov slavni zemljak rezonuje, Mokrinčani su smatrali da se odrekao srpstva, što je Vasu veoma pogodilo“, tvrdi glavni urednik Enciklopedije Novog Sada Dušan Popov.

Ovo pitanje ostalo je aktuelno i nakon stvaranja zajednićke države, potonje Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca. Tako je jedan od prvaka Srba u Hrvatskoj, Svetozar Pribićević, 1924. godine, napustivši demokratsku stranku osnovao Samostalnu demokratsku koja je okupljala istomišljenike u Vojvodini.

Od 1927. godine Samostalna demokratska stranka je u savezu sa HSS i čini Seljačko-demokratsku koaliciju te je otcepljenje Vojvodine postalo deo političkog programa kao sredstvo pritiska za reviziju ustavnog uređenja.

Značajan korak bilo je objavljivanje Vojvođanske deklaracije (29. decembra 1932. godine), koju je sastavio istaknuti advokat Dušan Duda Bošković. Ovom deklaraciojom se tražila decentralizaciju države, s tim da se obrazuje posebna oblast od Bačke, Banata i Srema. Deklaracija proklamuje slogan: „Vojvodina – Vojvođanima!“

Ipak, Vasa Stajić s grupom intelektualaca pomaže jugoslovenskoj delegaciji na Mirovnoj konferenciji u Parizu, a po povratku radi u Novom Sadu u ministarstvu prosvete kao referent pri Odseku za Banat, Bačku i Baranju.

U godinama pre prisajedinjenja Vasa Stajić je držao predavanja po Vojvodini, ali i ostalim prostorima tadašnjeg Habzburške monarhije (Splitu, Sarajevu), propagirajući jugoslovenstvo i ujedinjenje svih Srba. Njegova broba za stvaranje zajedničke države je jedan od ključnih razloga što deo današnjih intelektualaca gospodine Stajića vidi samo kao borca za prava Srba u Vojvodini i prisajedinjenje Srbiji. Zato najčešće pominju da je Vasa Stajić bio urednik i izdavač časopisa Novi Srbin, sekretar Matice srpske i urednik Letopisa (1921. i 1936), zaboravljajući da je nakon Novog Srbina 1922. godine pokrenuo Novu Vojvodinu, svestan da prisajedinjenjem novoj kraljevini, ništa nije završeno u borbi za prava višenacionalne Vojvodine.

Za sebe, Vasa Stajić je govorio da je „nepraktični političar“, aludirajući između ostalog i na činjenicu da nikada nije bio miljenik ni jedne vlasti, o čemu najbolje govori podatak da je skoro 10 godina proveo u zatvorima, a često je njegovo mišljenje štrčalo u odnosu na druga, koja su dolazila iz sličnog političkog miljea. Kada 1918. godine 28 delegata Narodnog vijeća iz Zagreba došlo u Beograd da „stvore Jugoslaviju“ i formiraju prvu vladu nove države, regent Aleksandar Karađorđević Ujedinitelj nije u audijenciju primio samo jednog – Vasu Stajića. Između ostalog i zato što je u danima pred ujedinjenje Vojvodine sa Srbijom, novembra 1914. godine, kada se raspravljalo da li da to bude učinjeno preko Narodnog vijeća ili direktno rekao da za njega „mišljenje zvanične Srbije nije merodavno, nego misao narodnog jedinstva, jer vlade dolaze i prolaze, a ta misao ostaje“. Kako u jednom tekstu 2017. godine reče naš publicista Mita Boarov „… zato što nije mislio da bečki ili peštanski centralizam treba samo zameniti beogradskim. Zato što je bio za politiku unutrašnjeg nacionalnog sporazuma, što je bio za socijalnu pravdu i što je smatrao da kurs kulturne akcije ima prioritet.“

Zbog svega toga i delo Vase Stajića nije dovoljno istraženo. Do sada je najznačajniji pokušaj takvog istraživanja bila Spomenica Vase Stajića, koja je izdata povodom njegovog 60. rođendana 1938. godine, za koju su priloge, između ostalih, dali Isidora Sekulić, Žarko Vasiljević, Jovan Popović, Petar Konjović, Milan Grol, Josip Smodlaka, Mladen Leskovac, Veljko Petrović. U svom tekstu, Isidora Sekulić je, između ostalog, napisala da je Vasa Stajić bio privržen istini „kako to samo može čovek urođeno siromašan, srdito otporan i uporan“. Drugo značajno delo je „nacrt za studiju“ o Vasi Stajiću Živana Milisavca iz 1949. godine.

Bez obzira na malu istraženost dela gospodine Stajića, neki njegovi stavovi i danas odzvanjaju značajem, istinom i preciznošću, mada su izrečeni jednostavno i u najrazličitijim prigodana.

Jedan od najdragocenijih njegovih stavova je onaj iz odgovora na molbu Mladena Leskovca da sarađuje u časopisu vojvođanskih studenata u Beogradu, kada gospodin Stajić prvi put upotrebljava termin „patriotska laž“. U tom pismu on pozitivno odgovara na molbu, uz samo jedan uslov: „Da svojim radom, dok sam ja s vama, ne propagišete šovinizam koji je tako ugodan plašt za korupciju koja nas guši; da ne govorite omladini da je za naš narodni opstanak potrebna laž, nepravda, nemoral (time je pun naš današnji život). Jednom rečju, da ne negujete patriotsku laž“.

Setimo se danas još nekih iskaza gospodina Stajića, koji su u ovom momentu podjednako aktuelni kao onda kada ih je napisao.

„Imajte više hrabrosti da kulturnu misao suprotstavite antikulturnoj i da joj pomognete do pobede. Naročito ne kukajte i nevajkajte se, nego se borite, svesni da su sve nedaće Vojvodine nostra nosterima culpa (naša krivica)“, napisao je Vasa Stajić 1928. godine.

A setimo se i da današnja parola, koju Vojvođanski klub, ali i ne samo on, ističe u svim prilikama: „Vojvodine će biti onoliko koliko bude borbe za nju“ direktno proizilazi iz poruke Vase Stajića vojvođanskoj eliti koja glasi: „Najveći nedostatak Vojvodine osećam u tome što su pale u zaborav slobodarske njene tradicije. Ponosite se time što su problemi mnogonarodne Vojvodine teži od ostalih naših problema, što je za njihovo rešavanje potreban širi vidokrug, staloženija pamet, mirniji tempo, širi zamah i duži dah. Naročito se vaspitajte za veću borbenost. Jovan Cvijić koji je dobro poznavao Srbiju, govorio nam je da će u novom sklopu države Vojvodina dobiti ono što bude umela sebi da otme“.

Vasa Stajić se zalagao za socijalističke ideje i predvodio je Reformistički srpski nacionalni pokret mlade vojvođanske

Odavanje pošte Vasi Stajiću

Odavanje pošte Vasi Stajiću

inteligencije. Pored listova Novi Srbin i Nova Vojvodina, uređivao je i list Prosveta i Letopis Matice Srpske. Biran je za sekretara Matice srpske. Napisao je preko 20 knjiga, od kojih su najpoznatije Novosadske biografije, u šest tomova, Građa za kulturnu istoriju Novog Sada i Velikokikindski distrikt. Napisao je i preko 100 naučno-stručnih rasprava. 1944. pozvan je od strane svojih učenika na slobodnu teritoriju, te prelazi u Srem i priključuje se NOB-u. Posle drugog svetskog rata izabran je za predsednika Matice Srpske, što je bio do kraja života.

Vasa Stajić ima velikih zasluga i u pokretu planinarstva i izletništva u Vojvodini. Godine 1923. učestvuje u organizovanju Novosadske podružnice Srpskog planinarskog društva, koja 1924. postaje Planinarsko društvo Fruška gora. Vasa Stajić je umro u Novom Sadu, na svoj 69. rođendan, 10 februara 1947. godine. Osnovne škole u njegovom rodnom mestu Mokrinu, kao i u Novom Sadu nose njegovo ime.

Na inicijativu Vojvođanskog kluba, 2011. godine, u Novom Sadu mu je podignut spomenik, na Banovinskom prolazu.

[1] Unuk Vase Stajića, Rastko Švalba, bio je gost na otkrivanju spomenika Vasi Stajiću 2011. godine u Novom Sadu


 

Imate poruku u vezi ove minijature ? Pošaljite je !


captcha